Inleiding

    Hr. Ms. O 8 en Hr. Ms. M 1 vormden de overgangstypes tussen onderzeeboten die in Nederland gebouwd werden naar buitenlands ontwerp en onderzeeboten die zowel in Nederland ontworpen als gebouwd werden. De kennis die de Nederlandse Onderzeedienst opdeed op de beide onderzeeboten van buitenlandse makelij was essentieel voor de ontwikkeling van Nederlandse ontwerpen. Hr. Ms. O 7 was dan ook de laatste Nederlandse O-boot die in Nederland gebouwd werd volgens een ontwerp uit het buitenland. De opvolgers van de O 1 tot en met de O 8 en M 1 werden in Nederland ontworpen door ir. J.J. van der Struyff en bestonden uit Hr. Ms. O 9, Hr. Ms. O 10 en Hr. Ms. O 11.

    De onderzeeboten van de O 9-klasse waren met een waterverplaatsing onder water van 656 ton, bijna tweemaal zo groot als Hr. Ms. O 8. Een verdere noviteit was dat de boten van het Double-hull type waren, waarbij de ballasttanks zich tussen de twee drukvaste scheepshuiden bevonden. De bewapening werd, mede mogelijk gemaakt omdat de boten groter waren dan hun voorgangers, uitgebreid met ťťn torpedolanceerbuis zodat het totaal uitkwam op vijf. Eťn van de 45cm torpedolanceerinrichtingen bevond zich aan de achterzijde van de onderzeeboten. Deze zogenaamde hekbuis was ook nieuw bij Nederlandse onderzeeboten. De vier boegbuizen bestonden uit twee 45cm buizen en twee nieuwe 53,3cm buizen. Waarom voor twee verschillende kalibers torpedobuizen werd gekozen, wat natuurlijk praktische en logistieke problemen op kon leveren, is onbekend. De schepen waren ontworpen als patrouillevaartuigen voor de Nederlandse kustwateren.

    Parallel aan de ontwikkeling van de O-boten stond die van de K-boten (K=koloniŽn). Deze onderzeeboten werden gebouwd voor kosten van het ministerie van KoloniŽn. De K XI-klasse onderzeeboten werd tegelijkertijd met die van de O 9-klasse besteld en gebouwd en waren eveneens ontworpen door ir. J.J. van der Struyff. In feite was de O 9-klasse een kleinere uitvoering van de K XI-klasse.

    Afbeeldingen

    Hr. Ms. O 9, O 10 en O 11 in Amsterdam, 1936. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    Hr. Ms. O 9 en O 11. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    Hr. Ms. O 10 en O 9. Bron: P. Kimenai Go2War2.

    Klasse overzicht en technische gegevens

    Hr. Ms. O 9Hr. Ms. O 10Hr. Ms. O 11
    BouwwerfKoninklijke Maatschappij De Schelde te VlissingenNederlandse Dok en Scheepsbouw Mij. te AmsterdamMij. voor Scheeps- en Werktuigbouw Fijenoord te Schiedam
    Bouwnummer177169297
    Op stapel gezet23 september 192224 december 192324 december 1922
    Te water gelaten7 april 192530 juli 192519 maart 1925
    In dienst gesteld18 januari 19261 september 192618 januari 1926
    Grootste lengte54,66 meter
    Grootste breedte5,7 meter
    Diepgang3,53 meter
    Waterverplaatsing boven water526 ton
    Waterverplaatsing onder water656 ton
    Machine-installatie2 x 6-cilinder 2-takt Sulzer dieselmotoren, 2 x 450 pk
    Elektromotoren2 x elektromotoren en 2 x generatoren, 2 x 250 pk
    Accu`s120 cellen, 4350 A/h (ampŤre per uur) gedurende 3 uren
    Aantal schroeven2
    Maximale snelheid12 knopen boven water, 8 knopen onder water
    Actieradius3.500 zeemijlen bij 8 knopen boven water, 25 zeemijlen bij 8 knopen onder water
    Maximale duikdiepte60 meter
    Bemanning29 koppen
    Torpedobuizen2 x 53,3cm boegbuizen, 2x 45cm boegbuizen, 1 x 45cm hekbuis
    Torpedo`s4 x I53 en 6 x III45 torpedo`s
    Overige bewapening1x 8,8cm dekkanon, 1 x 12,7mm mitrailleur

    Definitielijst

    mitrailleur
    Machinegeweer, een automatisch, zwaar snelvuurwapen.
    Torpedo
    Oorlogswapen, met van een explosieve lading voorzien sigaarvormig lichaam met een voortstuwings- en besturingsmechanisme, bestemd om na lancering via het water zijn weg te zoeken naar vijandelijke schepen en deze door een onderwaterexplosie uit te schakelen.

    Afbeeldingen

    Tewaterlating van de O 10 te Amsterdam op 30 juli 1925. Op de achtergrond de kruiser Sumatra aan de afbouwkade. Bron: Dutchfleet.

    Hr. Ms. O 9 en Hr. Ms. O 10

    Vanaf de mobilisatie in Nederland, 28 augustus 1939, werden Hr. Ms. O 9 en Hr. Ms. O 10 samen met onder andere Hr. Ms. O 11 en Hr. Ms. O 13 ingedeeld bij de kustdivisie om op deze wijze het offensieve element te vormen in de Nederlandse kustverdediging. Tijdens de Duitse inval in Nederland, 10 mei 1940, bevonden de onderzeeboten zich, onder commando van luitenant-ter-zee (LTZ) 2 J. Metz en LTZ 2 G. Quint, ter hoogte van Egmond aan Zee. Gedurende de volgende nacht kregen de onderzeeboten opdracht terug te keren naar Den Helder. Op 11 mei arriveerden de O 9 en O 10 in hun thuishaven waar de accu`s werden opgeladen en victualiŽn werden ingeslagen. De volgende nacht weken de oude onderzeeboten uit naar Engeland onder begeleiding van Hr. Ms. Bewakingsvaartuig 5, de door de Koninklijke Marine gevorderde sleepboot Witte Zee van L. Smit & Co. uit Rotterdam. Op 15 mei kwam het kleine gelegenheidssmaldeel aan in Portsmouth aan de Engelse zuidkust.

    Na aankomst werden Hr. Ms. O 9 en Hr. Ms. O 10 ingedeeld bij het Nederlandsch Flottille Onderzeeboten, dat onder commando stond van kapitein-luitenant-ter-zee (KLTZ) C. Hellingman. Het flottielje werd onder Brits operationeel bevel gesteld met als basis Fort Blockhouse, het Britse onderzeebootstation te Portsmouth. Van 29 mei tot 1 juni ondernamen de O 9 en O 10 hun eerste oorlogspatrouilles. Tijdens deze tocht in het Kanaal bleek dat de zomernachten te kort waren om boven water de accu`s volledig op te laden. In feite bleek de capaciteit van de accu`s, maar ook de actieradius van de oude onderzeeboten te klein om effectieve oorlogspatrouilles uit te kunnen voeren. Daarom werd besloten Hr. Ms. O 9 en Hr. Ms. O 10 te gebruiken als doelschip voor Asdic-peiloefeningen. Gedurende de maanden juni en juli van 1940 vervulde de Nederlandse schepen deze taak bij de Anti-Submarine School met Portland, aan de Engelse zuidwestkust, als basis. Vanaf half juli werd de Asdic-opleiding verplaatst naar Rothesay aan de Firth of Clyde, ten westen van Glasgow, Schotland, omdat de havens in Zuid-Engeland steeds vaker doelwit werden van Duitse luchtaanvallen. Hr. Ms. O 9 en Hr. Ms. O 10 hebben het grootste deel van de oorlog vanuit deze basis dienst gedaan als doelschepen in de oefengebieden in de monding van de Clyde, bij Campbeltown en Tobermory op de westkust van Schotland en in Lough Foyle, Noord-Ierland.

    Op 1 december 1944 werd Hr. Ms. O 9 buiten dienst gesteld wegens technische gebreken en schade aan ťťn van de duikroeren en opgelegd in Dundee, Schotland. In juni 1945 keerde de oude onderzeeboot op eigen kracht terug naar Nederland. De boot was echter te oud om nog van enig nut te zijn en werd in oktober 1946 voor sloop verkocht naar Hendrik-Ido-Ambacht.

    Wegens achterstallig onderhoud en technische gebreken werd Hr. Ms. O 10 op 11 oktober 1944 buiten dienst gesteld en opgelegd in Dundee. In juni 1945 werd de afgedankte onderzeeboot naar Rotterdam gesleept en in september 1946 verkocht voor sloop naar Amsterdam.

    Definitielijst

    Asdic
    Engelse afkorting voor: Allied Submarine Detection Investigation Committee. Door de Britten gebruikt systeem om Duitse onderzeeŽrs op te sporen. ASDIC zond een elektronisch signaal en ving de echo van deze signalen op en zette deze om in geluid, de bekende 'ping'. ASDIC had maar een bereik van 1,5 zeemijl en er was een ervaren luisteraar nodig om een U-boot te onderscheiden van een school vissen.
    mobilisatie
    Een leger in staat van oorlog brengen, dus eigenlijk de overgang van vredestoestand naar oorlogstoestand. Het Nederlandse leger werd gemobiliseerd op 29 augustus 1939.

    Afbeeldingen

    Hr. Ms. O 9. Bron: Wikipedia.
    Hr. Ms. O 10. Bron: Wikipedia.
    Torpedoladen aan boord van Hr. Ms. O 9. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    Hr. Ms. O 10. Bron: P. Kimenai Go2War2.

    Hr. Ms. O 11

    Ook Hr. Ms. O 11 was vanaf de Nederlandse mobilisatie ingedeeld bij de Nederlandse kustdivisie. Op 6 maart 1940, rond 10:00 uur, verlieten Hr. Ms. O 9, O 10 en O 11 de haven van Den Helder om op de rede en in de Texelstroom manoeuvres in verband te gaan houden die gefilmd zouden gaan worden voor propagandadoeleinden. Op het moment dat de O 10 de haven verliet liep Hr. Ms. BV 3, de door de marine gevorderde zeesleepboot Amsterdam van Bureau Wijsmuller, de haven binnen. De BV 3 kon de onderzeeboten door de hoge pier niet zien en kon maar net een aanvaring met de O 10 vermijden, maar om te voorkomen dat de zeesleper aan de grond liep stuurde zij hard bakboord. Ook de O 9 kon nog net ontweken worden maar de boeg van de 368 ton grote sleepboot ramde de O 11 hard aan bakboordszijde net voor de commandotoren. De BV 3 sloeg hard achteruit waardoor het gemaakte gat in de O 11 vrij kwam en de onderzeeboot water binnen kreeg in de voorste torpedokamer en de voorste batterijkamer. Hierdoor zonk de ongelukkige onderzeeboot en kwamen drie bemanningsleden om. Als de BV 3 zachtjes vooruit had blijven varen en zodoende het gat in de O 11 afgesloten had gehouden met haar boeg, had de zeesleper de onderzeeboot aan de grond kunnen zetten voordat deze water maakte en zonk.

    Drie dagen later werd het wrak van Hr. Ms. O 11 gelicht door drijvende bokken en naar de Rijkswerf in Den Helder gebracht. Op 14 mei lag de O 11 nog steeds in een droogdok op de werf in Den Helder. De onderzeeboot werd door marine- en werfpersoneel tot zinken gebracht in het bassin van de werf. Op last van de bezetter werd het wrak van de O 11 weer gelicht en zou door het werfpersoneel hersteld moeten worden. De arbeiders van de werf in Den Helder deden er echter alles aan om de reparatie van de onderzeeboot op te houden waardoor het schip in 1944 nog steeds niet volledig hersteld was. In september van dat jaar werd de O 11 door de Duitsers als blokschip afgezonken in de Buitenhaven van Den Helder. Op 10 december 1947 werd het wrak van de O 11 wederom gelicht en voor sloop verkocht.

    Definitielijst

    mobilisatie
    Een leger in staat van oorlog brengen, dus eigenlijk de overgang van vredestoestand naar oorlogstoestand. Het Nederlandse leger werd gemobiliseerd op 29 augustus 1939.

    Afbeeldingen

    Hr. Ms. O 11 op zee op 16 september 1926. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    Hr. Ms. O 11. Bron: Wikipedia.
    Hr. Ms. O 11 zinkende na de aanvaring met de BV 3, 6 maart 1940. Bron: Dutchfleet.
    Berging Hr. Ms. O 11, 9 maart 1940. Bron: Dutchfleet.

    Besluit

    De O 9-klasse onderzeeboten bleken in de jaren `20 en begin jaren `30 goede en zeewaardige kustwateronderzeeboten te zijn. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog werd echter al snel duidelijk dat de boten verouderd waren en door de te kleine afmetingen en actieradius niet geschikt waren voor een offensieve taak.

    De Nederlandse ingenieur Van der Struyff en zijn medewerkers waren eind jaren `20 al aan de slag gegaan om de onderzeebootontwerpen te verbeteren. Deze doorontwikkeling resulteerde in 1931 en 1932 in de vier onderzeeboten van de O 12-klasse. Bij het ontwerpen van deze klasse werd voor het eerst gebruik gemaakt van sleeptankproeven om de vorm van de romp te optimaliseren. Door de toepassing van elektrisch lassen in combinatie met klinknagelen en de versterkingen van de dubbele drukvaste huid en de waterdichte luiken kon de duikdiepte opgevoerd worden tot 80 meter.

    Informatie

    Artikel door:
    Peter Kimenai
    Geplaatst op:
    30-01-2011
    Laatst gewijzigd:
    19-11-2012
    Feedback?
    Stuur het in!

    Gerelateerde boeken