De website is nu nog groter en beter geworden! Go2War2.nl is vanaf nu volledig samengevoegd met TracesOfWar.nl. Vanaf nu is de sectie Artikelen ook beschikbaar. Veel meer informatie in een groter jasje!

Inleiding

    Op verzoek van het Ministerie van KoloniŽn ontwierp de Fokkerfabriek in 1935 een eendekker jachtvliegtuig voor de KNIL (Koninklijk Nederlands-Indiť Leger). Het was een voor die tijd typisch Fokkertoestel, ontworpen door Ing E. Schatzki, met een romp uit staalbuis, overtrokken met linnen aan de achterzijde en de voorzijde bekleed met metalen platen. De vleugels waren van hout.
    Het was een vliegtuig dat de overgang kenmerkte van dubbeldekkers naar eendekkers.
    Het had al ťťn vleugel, maar nog wel een niet intrekbaar onderstel.
    Ondanks het feit dat de D.XXI in feite al verouderd was bij de indienststelling zou het in de beginfase van de Tweede Wereldoorlog de standaardjager worden in zowel de Nederlandse, Finse en Deense luchtmachten en stond het in de planning om de standaardjager bij de Spaanse republikeinse luchtmacht te worden. Het succes zou vooral liggen in de stevigheid en het vermogen om veel schade te kunnen overleven. Niet in het minst speelde echter ook mee de geringe kosten voor de produktie in vergelijking met andere vliegtuigen uit die tijd.

    Noot: Alhoewel bij Fokker geen aanduidingen werden gebruikt voor het onderscheid tussen de verschillende versies, gebruiken we in dit artikel voor het onderscheid, een niet officiele typeaanduiding. Deze is afgeleid van de door de Finnen gebruikte typeaanduiding. Het gaat hier dus niet om een formele aanduiding.

    Definitielijst

    KNIL
    Koninklijk Nederlandsch Indisch Leger (1830-1950) Benaming van het Nederlandse leger in IndonesiŽ.

    Afbeeldingen

    D.XXI prototype

    D.XXI-1

    Fokker D.XXI-1
    De proefvlucht van het prototype FD-322 was op 27 februari 1936. Het toestel was uitgevoerd met een Rolls Royce Kestrel VIS motor, welke op verzoek van de LVA voor al snel werd vervangen door een Bristol Mercury VI-S. Het vloog uitstekend en voldeed aan alle gestelde eisen. Het werd echter niet meer voor de KNIL besteld. Men wilde in die tijd liever bommenwerpers bestellen voor Nederlands-IndiŽ.
    Het prototype zelf had 2 FN-Browning 7,92 mm mitrailleurs in de vleugels.
    De Deense luchtmacht had echter wel interesse en bestelde meteen twee exemplaren op proef met een iets andere bewapening. Deze in Denemarken III-J genoemde toestellen kregen de aanduiding J-41 en J-42. Denemarken ontving een licentie voor de bouw van 10 toestellen bij de fabriek Haerens Flyvertroppernes Vaerkstader in Copenhagen. Dit werden de J-43 t/m J-52. Bij de Duitse inval waren acht van deze testellen gevechtsklaar.

    Technische gegevens:

    Model: Fokker D.XXI-1
    Taak: Jachtvliegtuig
    Bemanning: 1
    Afmetingen: Spanwijdte: 11m
    Vleugeloppervlak: 16,25m2
    Lengte: 7,20m
    Gewicht: Leeggewicht: 1225 kg
    Geladen gewicht: 1750 kg
    Prestaties: Max. snelheid: 394 km/u
    Kruissnelheid: 333 km/u
    Plafond: 9000 m
    Bereik: 900 km
    Motor: Bristol Mercury VIS van 645pk.
    Bewapening: Prototype: 2 FN-Browning M36 7,92 mm mitrailleurs de vleugels
    2 licentiebouw Madsen 7,92 mm mitrailleurs in de vleugels en optioneel 2 Madsen 20mm kanonnen in gondels onder de vleugels,
    (2 Deense D.XXIen)
    Productie: 3 (prototype en 2 Denemarken)

    Afbeeldingen

    Deense Fokker D.XXI

    D.XXI-2/3

    Fokker DXXI-2
    In 1937 had men in Nederland echter behoefte aan een nieuw toestel en wilde een competitie opzetten tussen de Fokker en de nieuwe Koolhoven. Het Koolhovenontwerp was niet op tijd klaar en dus bestelde men voor de Luchtvaartafdeling (zo heette de luchtmacht toen) 36 exemplaren in december 1937. De toestellen weken iets af van het prototype, met name vanwege de sterkere Mercury motor, en werden tussen juli 1938 en september 1939 afgeleverd. Ze ontvingen de registratie 212 t/m 247.
    Ook werd dit type geŽxporteerd. Finland ontving zeven toestellen uit Nederland (FR-76 t/m FR-82). Daarnaast bouwde de Finnen uit deze serie, in licentie totaal 13 toestellen (FR-83 t/m FR-96) als II-sarja (serie-2) tussen november 1938 en maart 1939.
    Ook Spanje had interesse en de Republikeinse regering kreeg toestemming om een onbekend aantal D.XXIen in licentie te bouwen bij La Hispano Aviacion's. Bij het einde van de burgeroorlog was nog geen enkel toestel van de productielijn gekomen. Wat er van de in aanbouw zijnde vliegtuigen is geworden is niet bekend.
    Oorlogsdienst
    De Luchtvaartafdeling had bij de Duitse inval op 10 mei 1940 29 van deze vliegtuigen operationeel. De vliegtuigen waren verdeeld over de 1e, de 2e en de 5e JaVa. Ze wisten zich goed te meten met nagenoeg alle Duitse vliegtuigen, maar waren niet tegen de grote overmacht opgewassen.
    Alle zijn uiteindelijk buiten gevecht gesteld. Bekend is dat een aantal beschadigd is overgebracht naar Duitsland, maar geen enkele Nederlandse D.XXI heeft uiteindelijk de oorlog overleefd.
    De Deense toestellen hebben geen actie gezien en zijn alle in handen van de Duitsers gevallen. De lotgevallen van de Finse toestellen kunt u verderop lezen.

    Technische gegevens:

    Model: Fokker D.XXI-2 en -3
    Taak: Jachtvliegtuig
    Bemanning: 1
    Afmetingen: Spanwijdte: 11 m
    Vleugeloppervlak: 16,25 m2
    Lengte: 8,22 m
    Hoogte 2,95 m
    Gewicht: Leeggewicht: 1422 kg
    Geladen gewicht: 2050 kg
    Prestaties: Max. snelheid: 480 km/u
    Kruissnelheid: 385 km/u
    Plafond: 11000 m
    Bereik: 950 km
    Motor: Bristol, PZL of Tampella Mercury VII of VIII van 830pk
    Bewapening: 4 FN-Browning 7,92 mm mitrailleurs in de vleugels (2 per vleugel)
    Productie: 36 (Nederland), 40 (Finland), 10 (Denemarken)

    Fokker D.XXI-3
    Onder dit typenummer wordt de tweede serie van toestellen bedoeld, welke door de Valtion Lentokonetehadas voor de Finse Luchtmacht in licentie werden gebouwd. Ze waren verder vrijwel identiek aan de D.XXI-2. Deze III-sarja (serie-3) omvatte de nummers FR-97 t/m FR-117 en werden gebouwd tussen maart en juli 1939.
    De -2 en -3 toestellen hebben zich in de Winteroorlog van 1939 t/m 1940 zeer goed geweerd en zijn verantwoordelijk voor het neerhalen van een groot aantal Russische vliegtuigen. In totaal gingen 12 van de Fokkers verloren in de strijd.

    Afbeeldingen

    Nederlandse D.XXI in kleuren mei 1940
    Finse D.XXI in Winteroorlog kleuren

    D.XXI-4

    Fokker D.XXI-4
    Om de verloren gegane toestellen na de Winteroorlog te kunnen vervangen werd door de Finnen besloten om opnieuw 50 toestellen te bouwen. Deze versie werd echter uitgevoerd met een andere motor en andere bewapening. De motoren die tot dan toe in de D.XXI werden ingebouwd werden bestemd voor de Finse Bristol Blenheims en de D.XXI kreeg een Pratt & Whitney motor. Tussen januari 1941 en maart 1942 rolden zo de IV-sarja (serie-4) FR-118 t/m FR-167, uit de fabriek. De toestellen waren net op tijd klaar voor de volgende oorlog tegen de Sovjet-Unie, nl de Vervolgoorlog. Deze oorlog viel samen met de Duitse inval in de Sovjet-Unie. Finland was in die tijd bondgenoot tegen de Sovjets en viel tussen 1941 en 1944, waarna de Finnen de kant van de geallieerden kozen tegen de Duitsers in de zogenaamde Laplandoorlog.
    Ook nu weer wisten de Fokkers goed partij te geven en vele vijandelijke toestellen neer te halen.

    Technische gegevens:

    Model: Fokker D.XXI-4
    Taak: Jachtvliegtuig
    Bemanning: 1
    Afmetingen: Spanwijdte: 11 m
    Vleugeloppervlak: 16,20 m2
    Lengte: 8,00 m
    Hoogte: 3,10 m
    Gewicht: Leeggewicht: 1534 kg
    Geladen gewicht: 2186 kg
    Prestaties: Max. snelheid: 439 km/u
    Kruissnelheid: 355 km/u
    Plafond: 9750 m
    Bereik: 900 km
    Motor: Pratt & Whitney R-1535-SB4-G Twin Wasp van 825pk
    Bewapening: vier 7,7 mm mitrailleurs, twee per vleugel.
    Productie: 50 stuks

    Aan het einde van de Vervolgoorlog had de Finse luchtmacht behoefte aan vervanging van vijf toestellen. Ze waren identiek aan de D.XXI-4 maar uitgerust met een 920 pk Bristol Pegasus X motor. Hoewel de prestaties hierdoor iets toenamen, namen de vliegeigenschappen nagenoeg evenredig af. De D.XXI was duidelijk aan het eind van haar Latijn. De laatste vijf werden aangeduid onder het typenummer D.XXI-5 (V-sarja) en kregen de aanduiding FR-171 t/m FR-175.
    Alhoewel de D.XXIen niet bepaald meer modern waren duurde het nog tot 1948 voor de laatste uit actieve dienst werden teruggetrokken en tot 1952 voor de laatste uit trainigsescadrilles werden weggehaald.

    Afbeeldingen

    Finse D.XXI in camouflage kleuren

    Informatie

    Artikel door:
    Wilco Vermeer
    Geplaatst op:
    19-02-2003
    Laatst gewijzigd:
    24-01-2019
    Feedback?
    Stuur het in!

    Bronnen

    - David D., The Complete Encyclopedia Of World Aircraft, Brown Packaging Books Ltd., London, 1997
    - Green W., Famous Fighters of the Second World War, Second Series, Doubleday, 1967
    - Gunston B. ea., Jane's Fighting Aircraft of World War II, Random House Group Ltd, 2001
    - Wilson S., Aircraft of WWII, Airospace Publications Pty Ltd, Australia, 1998
    - Wings, Midway to Hiroshima, CD-Rom, Discovery/Maris multimedia, 1995
    - FINNISH AIR FORCE AIRCRAFT IN THE WORLD WAR TWO