Voorwoord

    Operatie Neptune was de maritieme tegenhanger van Operatie Overlord, de geallieerde landing in NormandiŽ die op 6 juni 1944 begon, de dag die beter bekend staat als D-Day. Alle maritieme operaties bij NormandiŽ vanaf 6 juni tot 90 dagen daarna, zoals het transport van de troepen en voertuigen, het escorteren van de landingsvaartuigen, het beschieten van de Duitse posities, het vegen van mijnen, de amfibische landingen zelf, de afleiding van de Duitse marine en luchtmacht en de verdere bevoorrading over zee werden aangeduid met de codenaam Neptune. Ook de aanleg van twee tijdelijke havens met als codenaam Mulberry en vijf golfbrekers, die aangeduid werden met de codenaam Gooseberry, ressorteerden onder Operatie Neptune.

    Voor Operatie Neptune werd aan de Engelse zuidkust de grootste vloot aller tijden bijeen gebracht. De armada bestond onder andere uit niet minder dan 1.213 oorlogsschepen variŽrend van slagschepen tot minionderzeeŽrs. Ruim driekwart hiervan was Brits of Brits/Canadees, 16,5 procent was van Amerikaanse afkomst en 4,5 procent werd geleverd door marines van andere geallieerde landen zoals Frankrijk, Polen, Noorwegen, Griekenland en Nederland. Verder bestond de vloot, die bestemd was om Operatie Neptune uit te voeren, uit 4.126 koopvaardijschepen. Dit was een bonte verzameling van aangepaste- en speciale schepen, landingsvaartuigen en troepentransportschepen. Er waren veel grote en kleine passagiersschepen bij die omgebouwd waren tot Landing Ship Tank (LST), Landing Ship Infantry (LSI), of Landing Ship Material (LSM). Veel van deze schepen hadden landingsvaartuigen aan boord die aangeduid werden als Landing Craft Assault (LCA), Landing Craft Tank (LCT) en Landing Craft Support (LCS). Verder waren er aangepaste schepen voor het leggen van rookgordijnen of boeien, reddingsschepen, hospitaalschepen, sleepboten en zelfs drijvende dokken. Ruim driekwart van deze schepen voerde de Britse vlag, maar het grootste deel was gebouwd in de Verenigde Staten en op basis van de Lend Lease Act overgedragen aan de Britten.

    Deze enorme vloot van 5.339 schepen bevond zich op zondag 4 juni 1944 al in het Kanaal toen bericht werd ontvangen dat de invasie was uitgesteld van 5 juni naar 6 juni. Een gedeelte van de vloot kruiste heen en weer langs de Engelse zuidkust. Door het slechte weer hielden de Duitsers hun verkenningsvliegtuigen aan de grond zodat deze ongewoon grote concentratie vijandelijke schepen voor hen nog geheim bleef. Dit was essentieel voor het gehele aanvalsplan van de geallieerden, waarvan het succes grotendeels afhankelijk was van het verrassingselement. In de avond van 5 juni 1944 werd de order "carry out Operation Neptune" gegeven door de Britse Admiral Bertram Ramsay, de opperbevelhebber van Neptune. De verzamelde vloot zette zich, vanaf het eiland Wight, in beweging in tien kolonnes, door tien smalle mijnenvrijgemaakte vaarroutes, afgebakend door boeien die op afstanden van vijf mijl gelegd waren.

    De Nederlandse bijdrage aan Operatie Neptune bestond uit de deelname van vier oorlogsschepen, twee tankers, twaalf vracht- en transportschepen, twaalf sleepboten, acht visserstrawlers en tientallen kustvaartuigen. Op 1 juli 1940 was in Londen het Netherlands Shipping & Trading Committee (NSTC) of de Nederlandse Scheepvaart en Handelscommissie opgericht. Deze commissie zag toe op de Vaarplichtwet, een wet die Nederlandse zeelieden verplichtte in oorlogstijd door te varen aan boord van hun eigen schip of een ander geallieerd vaartuig. Bij iedere Nederlandse zeeman stond de NSTC al snel bekend als de Shipping. Nederlandse schepen die uit hadden kunnen wijken naar Engeland werden ingeschreven bij de NSTC. Hierdoor konden ze ingezet worden bij oorlogstaken zoals Operatie Dynamo, het evacueren van Britse en Franse troepen uit Duinkerken. De meeste Nederlandse schepen die deelnamen aan Operatie Neptune werden door het Britse Ministry of War Transport ingezet door een speciaal Liberator Charter aan te gaan. Bij dit chartercontract nam de Nederlandse regering alle verplichtingen tegenover de bemanningen van de betrokken schepen op zich. Zoals alle chartercontracten was het Liberator Charter een zogenaamd timecharter, een verhuurperiode voor bepaalde tijd.

    Definitielijst

    D-Day
    De dag dat de invasie van West-Europa plaatsvond op 6 juni 1944. Na een lange misleidingsoperatie vielen de geallieerden op vijf plaatsen op de Normandische kust de stranden binnen om zo hun opmars naar Nazi-Duitsland te beginnen. Hoewel D-Day vaak als Decision Day wordt gezien, is dit niet geheel correct. De D staat in dit geval gewoon voor Day, in het militaire jargon wordt namelijk gesproken van een operatie op Dag D, beginnend op Uur U.
    geallieerden
    Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, ItaliŽ en Japan gedurende WO 2.
    invasie
    Gewapende inval.
    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.
    Operatie Overlord
    De overkoepelende strategische planning voor de Geallieerde landing op de Normandische kust in juni 1944 t/m 90 dagen na D-Day.

    Afbeeldingen

    Het Nederlandse stoomschip Theseus in een Normandische haven tijdens Operatie Neptune. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    De bevoorrading op de Normandische stranden kort na D-Day. Bron: Wikipedia.
    Mulberry B en Gooseberries 3 t/m 5 op 27 augustus 1944. Bron: UKho.
    De Nederlandse coaster Ton-S nam deel aan Operatie Neptune. Bron: Shipspotters.

    Vier oorlogsschepen

    De Britse en Amerikaanse opperbevelhebbers van Operatie Neptune en Operatie Overlord waren er van overtuigd dat het goed voor het moreel van de kleinere bondgenoten zou zijn als deze een bijdrage aan de bevrijding van West-Europa konden leveren. Daarom werd besloten enkele Noorse, Poolse, Nederlandse en Griekse oorlogsschepen in te delen bij Operatie Neptune. Om dezelfde reden werden onder andere Belgische commando`s, Deense mariniers, de Nederlandse Prinses Irene Brigade en Griekse en Tsjechische soldaten ingezet bij Operatie Overlord. De bijdrage van Vrije Franse schepen en troepen was bij de invasie van NormandiŽ vanzelfsprekend.

    De Nederlandse kanonneerboten van de Flores-klasse, Hr. Ms. Flores en Hr. Ms. Soemba, werden geselecteerd om de geallieerde kustbombardementsvloten te versterken. Beide schepen hadden door hun eerdere acties in de Middellandse Zee al een aardige reputatie opgebouwd en stonden bij de Britten bekend als "The Terrible Twins". De Flores werd ingedeeld bij de Britse sector en kreeg opdracht om Duitse stellingen op Gold Beach onder vuur te nemen. Hr. Ms. Soemba werd ingedeeld bij de Amerikaanse sector en kreeg order hetzelfde te doen op Utah Beach. Beide kanonneerboten bleven na D-Day op hun post om de verdere landingen te ondersteunen. De 15cm kanonnen van de beide schepen raakten hierbij meerder malen uitgeschoten zodat teruggekeerd moest worden naar Portsmouth om de kanonnen te wisselen met die van de opgelegde Nederlandse kruiser Hr. Ms. Sumatra.

    Hr. Ms. Sumatra werd tijdens Operatie Neptune gebruikt als blokschip in Gooseberry 5. De kruiser was opgelegd wegens achterstallig onderhoud en gebrek aan bemanningsleden. Op verzoek van de Britse Admiraliteit werd het schip beschikbaar gesteld als zinkschip. Op 9 juni 1944 werd de oude kruiser door middel van springladingen tot zinken gebracht op ongeveer 4.500 meter uit de kust van Ouistreham in water van zo`n 7,5 meter diep. In 1951 werd het wrak gelicht en voor sloop verkocht.

    De mijnenlegger Hr. Ms. Douwe Aukes kon in mei 1940 uitwijken naar Groot-BrittanniŽ en werd vanaf 12 juni van dat jaar ingedeeld bij het Thames Local Defence Flotilla. Op 29 april 1941 werd het schip overgedragen aan de Royal Navy omdat de Nederlandse bemanningsleden nodig waren om nieuwe Nederlandse mijnenvegers in de vaart te brengen. De Britten rustten het schip uit met luchtafweergeschut en onder naamsein T309 deed de oude mijnenlegger dienst als luchtafweerkanonneerboot. In die hoedanigheid werd de Douwe Aukes op 7 juni 1944 afgemeerd in Port-en-Bessin om Duitse vliegtuigen onder vuur te nemen. Na de oorlog kwam de mijnenlegger weer in Nederlandse dienst als depotschip voor mijnenvegers en als logementschip.

    Definitielijst

    D-Day
    De dag dat de invasie van West-Europa plaatsvond op 6 juni 1944. Na een lange misleidingsoperatie vielen de geallieerden op vijf plaatsen op de Normandische kust de stranden binnen om zo hun opmars naar Nazi-Duitsland te beginnen. Hoewel D-Day vaak als Decision Day wordt gezien, is dit niet geheel correct. De D staat in dit geval gewoon voor Day, in het militaire jargon wordt namelijk gesproken van een operatie op Dag D, beginnend op Uur U.
    invasie
    Gewapende inval.
    kruiser
    Snelvarend oorlogsschip van 8000-15000 ton, geschikt voor diverse taken als verkenning, verkenningsafweer en konvooibescherming.
    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.
    Operatie Overlord
    De overkoepelende strategische planning voor de Geallieerde landing op de Normandische kust in juni 1944 t/m 90 dagen na D-Day.

    Afbeeldingen

    De kanonneerboot Hr. Ms. Flores leverde met haar zusterschip Hr. Ms. Soemba misschien wel de belangrijkste Nederlandse bijdrage aan Operatie Neptune. Bron: Kombuispraat.
    Hr. Ms. Soemba in actie op D-Day. Bron: Marineschepen.
    De Nederlandse kruiser Hr. Ms. Sumatra maakt onderdeel uit van de Gooseberry bij Quistreham. Bron: Wikipedia.
    De Nederlandse mijnenlegger Hr. Ms. Douwe Aukes werd in Britse dienst als luchtafweerplatform ingezet bij Operatie Neptune. Bron: Wikipedia.

    Twaalf vrachtschepen en twee tankers

    De Nederlandse bijdrage aan Operatie Neptune wat betreft koopvaardijschepen, buiten de sleepboten en de coasters, bestond uit de deelname van twee tankers, twee tot landingsschepen omgebouwde kanaalboten, twee zinkschepen, een aangepast passagiersschip en een zevental vrachtschepen.

    Het ss Parklaan van de rederij N.V. Stoomschip Hannah te Rotterdam was al enige tijd buiten dienst gesteld en opgelegd te Methil, Zuidoost-Schotland. Kapitein A. van Hilten van de Shipping eiste het 3.807 ton grote schip uit 1911 op 21 april 1944 op voor Operatie Neptune. Een Britse bemanning bereidde het schip voor door 3.000 ton zand als ballast in het schip te storten, gaten te boren in de waterdichte schotten en de lieren, de laadbomen, het reserveanker, de reserveschroef en het kanon te verwijderen. Op 25 april nam een Nederlandse bemanning het schip over. In de ruimen werden springladingen geplaatst en er werden kolen geladen. Op 23 mei vertrok de Parklaan met een aantal andere blokschepen naar Oban aan de Schotse westkust, waar alle blokschepen voor Operatie Neptune bijeen kwamen. Aan boord van Hr. Ms. Sumatra werd een bijeenkomst gehouden voor alle kapiteins van de blokschepen. Op D-Day vertrokken de zinkschepen in konvooi richting NormandiŽ en de volgende dag arriveerden zij in de Seinebaai. Op 8 juni werd het ss Parklaan als vierde schip van Gooseberry 3 voor Gold Beach afgezonken.

    Het ss Parkhaven van de Van Udens Scheepvaart en Agentuur Mij. te Rotterdam werd eveneens als blokschip opgeŽist. Het 4.803 ton grote stoomschip uit 1920 vertrok onder kapitein J. Holstein echter pas begin juli richting NormandiŽ. Het schip moest een gat dichten van 90 meter in Gooseberry 3. Op 10 juli 1944 werd het schip door middel van explosieven op de juiste plek afgezonken nadat het met trossen aan de voor- en achterliggende wrakken was vastgemaakt.

    Het ss Vliestroom uit 1912 van 655 ton van de Hollandsche Stoomboot Maatschappij (HSM) te Amsterdam, maakte onder kapitein H.G. Colenbrander haar eerste reis van Zuid-Engeland naar NormandiŽ op 8 juni 1944. Aan boord bevonden zich een lading van 800 ton munitie en 44 Amerikaanse bootwerkers om deze te lossen. Het Nederlandse schip ging onder uiterst gevaarlijke omstandigheden ten anker bij in Isigny-sur-Mer, in de uiterste zuidoosthoek van Omaha Beach. Door een indirecte bomtreffer liep het schip schade op nog voordat de lading gelost had kunnen worden. Twee dagen later kon de Vliestroom pas naar de juiste lospositie stomen en daar door de Amerikanen worden gelost met behulp van kleine landingsvaartuigen. Daarna vertrok het Nederlandse schip in konvooi terug naar Engeland. De reis heen en weer had maar liefst een week geduurd. De Vliestroom maakte daarna nog achttien reizen naar NormandiŽ om munitie te leveren. Ook het nieuwe motorschip Starkenborgh uit 1941 van de HSM nam deel aan Operatie Neptune als bevoorradingsschip.

    De drie stoomschepen van de Koninklijke Nederlandse Stoomboot Maatschappij (KNSM), de Euterpe uit 1903 van 1.165 ton, de Theseus uit 1920 van 1.690 ton en de Vulcanus uit 1907 van 1.819 ton, maakten net als de Vliestroom verscheidene tochten van Zuid-Engeland naar NormandiŽ ter bevoorrading van de geallieerden. Zij vervoerden echter minder gevaarlijke ladingen zoals materialen voor genietroepen, telefoonmateriaal en voedingsmiddelen. Het ss Zuiderburgh van Wm. H. MŁller & Co. te Rotterdam was de voormalige Maashaven van 2.630 ton uit 1907. De rederij uit Rotterdam had het schip in 1940 overgenomen van de Gebr. van Uden en omgedoopt in Zuiderburgh. Het oude schip behaalde slechts een maximale snelheid van 7 knopen, maar leverde toch talloze vrachten ten behoeve van de geallieerden in NormandiŽ af. Dit begon met het afleveren van munitie, brandstof en levensmiddelen op Utah Beach vlak na D-Day tot de bevoorrading van bevrijdde havens zoals Le Havre, Dieppe, Boulogne, Calais en Gent tot augustus 1945.

    Het stoomschip Batavier II, dat als Hr. Ms. Batavier II dienst had gedaan als logementschip voor de Koninklijke Marine in Falmouth, deed tijdens Operatie Neptune dienst als Hospital Carrier. Het gewondentransportschip maakte in totaal 35 maal de overtocht van Cherbourg naar Southampton en vervoerde daarbij 7.086 gewonde en zieke geallieerde troepen.

    De beide verbouwde kanaalboten ss Mecklenburg en ms Koningin Emma waren als Landing Ships op D-Day direct betrokken bij de landingen. De Mecklenburg onder kapitein L.M. Meijer, die als Hr. Ms. Mecklenburg dienst had gedaan voor de Nederlandse marine als logementschip, zette als LSI 344 troepen af op Juno Beach. Ook de Koningin Emma, als HMS Queen Emma in Britse dienst onder Captain T.L. Alkin, zette 372 troepen af op Juno Beach. Beide schepen brachten de volgende weken nog meer militairen naar NormandiŽ.

    De twee tankers van de CuraÁaose Scheepvaart Maatschappij te Willemstad, de Juliana uit 1928 en de Lucita uit 1926 waren zusterschepen met een waterverplaatsing van 3.040 ton. De schepen verzorgden tijdens Operatie Neptune geruime tijd een verbinding tussen Zuid-Engeland en Juno Beach ten behoeve van de brandstofvoorziening. Het enige onder Nederlandse vlag varende Liberty Ship, dat geŽxploiteerd werd door de Holland Amerika Lijn (HAL) en de naam Fort Orange had gekregen, werd tijdens Operatie Neptune ingezet voor het vervoer van militair materieel.

    Verder worden in sommige bronnen nog de Nederlandse koopvaardijschepen Katwijk, Kelbergen en Wilhelmina genoemd als zijnde schepen die actief waren tijdens Operatie Neptune, maar hier konden verder geen details of zelfs bevestiging van gevonden worden.

    Definitielijst

    D-Day
    De dag dat de invasie van West-Europa plaatsvond op 6 juni 1944. Na een lange misleidingsoperatie vielen de geallieerden op vijf plaatsen op de Normandische kust de stranden binnen om zo hun opmars naar Nazi-Duitsland te beginnen. Hoewel D-Day vaak als Decision Day wordt gezien, is dit niet geheel correct. De D staat in dit geval gewoon voor Day, in het militaire jargon wordt namelijk gesproken van een operatie op Dag D, beginnend op Uur U.
    geallieerden
    Verzamelnaam voor de landen / strijdkrachten die vochten tegen Nazi-Duitsland, ItaliŽ en Japan gedurende WO 2.
    kanon
    ook bekend als Kanone (Du) en Gun (En). Wordt vaak gebruikt om allerlei geschut aan te duiden. Eigenlijk slaat de term op vlakbaan geschut. Wordt gekenmerkt door een langere loop en grotere dracht.
    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.

    Afbeeldingen

    De Parkhaven, hier nog te Rotterdam voor de oorlog, werd op 10 juli 1944 afgezonken als onderdeel van Gooseberry 3. Bron: Maritiem Digitaal.
    Het ss Vliestroom maakte als munitieschip 19 gevaarlijke reizen van Engeland naar NormandiŽ. Bron: Maritiem Digitaal.
    Het oude stoomschip Vulcanus bracht oorlogsgoederen naar NormandiŽ in het kader van Operatie Neptune. Bron: Kombuispraat.
    De Batavier II, hier nog in 1921, werd ingezet als gewondentransportschip. Bron: Kustvaartforum.
    De tanker Juliana van de CSM onderhield tijdens Operatie Neptune, samen met haar zusterschip Lucita, een verbinding tussen Engeland en Juno Beach. Bron: Helder Line.

    Twaalf sleepboten

    Om de onderdelen van de Mulberry havens, zoals Phoenix caissons, naar de Normandische kust over te brengen, waren niet minder dan 300 zeesleepboten nodig. De meeste daarvan waren Brits en Amerikaans, maar er waren twaalf sleepboten bij van Nederlandse afkomst of met een Nederlandse bemanning aan boord. De twaalf Nederlandse sleepboten die aangewezen waren om deel te nemen aan Operatie Neptune waren:

    SchipEigenaarBouwjaarWater-verplaatsingLot
    ss AmsterdamBureau Wijsmuller1938368 tonDecember 1960 voor sloop verkocht naar Nieuw Lekkerkerk
    ss AnticBritse Admiraliteit1943700 tonIn 1969 gesloopt te Blyth, Engeland
    ss DexterousBritse Admiraliteit1942700 tonIn 1969 gesloopt te Perama, Griekenland
    ss DonauL. Smit & Co.1910239 tonIn 1946 gesloopt te Hendrik-Ido-Ambacht
    ss EbroL. Smit & Co.1931268 tonOp 11 januari 1958 gestrand en vergaan bij Westkapelle
    ss GoliathS.A. de Remorquage Š Helice1925354 tonOnbekend
    ms HudsonL. Smit & Co.1939294 tonMuseumschip te Maassluis
    ms Roode ZeeL. Smit & Co.1938468 tonOp 24 april 1944 getorpedeerd door de Duitse torpedomotorboot S100
    ss SeineL. Smit & Co.1908308 tonIn januari 1946 voor sloop verkocht naar Hendrik-Ido-Ambacht
    ss ScheldeL. Smit & Co.1926360 tonIn oktober 1954 voor sloop verkocht naar Hendrik-Ido Ambacht
    ms ThamesL. Smit & Co.193818 april 1940In november 1964 in de Filipijnen op een rif gelopen
    ms Zwarte ZeeL. Smit & Co.1933793 tonIn oktober 1966 voor sloop verkocht naar Hendrik Ido-Ambacht

    De stoomslepers Amsterdam, Ebro en Schelde werden op 24 augustus 1939 door de Koninklijke Marine gevorderd en respectievelijk in dienst gesteld als bewakingsvaartuigen Hr. Ms. BV 3, Hr. Ms. BV 38 en Hr. Ms. BV 37.

    De Antic en de Dexterous waren Britse sleepboten van de Assurance-klasse, maar waren door de Britse Admiraliteit onder Nederlandse vlag gebracht en voeren met een Nederlandse bemanning van L. Smit & Co. De Goliath van S.A. de Remorquage a Helice te Antwerpen was in mei 1940 uit Zeebrugge ontsnapt, maar de bemanning had geen zeesleepervaring. De Britse Admiraliteit plaatsten daarom kapitein B.C. Weltevrede en zijn bemanning van de verloren gegane Witte Zee (Hr. Ms. BV 5) op dit schip.

    De motorzeesleper Zwarte Zee was met 3.300 pk de sterkste zeesleper ter wereld. Tijdens Operatie Neptune nam het schip, behalve Phoenix caissons, regelmatig de Britse monitor HMS Erebus van ruim 7.000 ton op sleep. Dit was niet zo`n probleem voor de sleper, maar het verslepen van het Britse slagschip HMS Warspite van ruim 33.000 ton naar Le Havre, kostte de Zwarte Zee meer moeite. De Nederlandse sleepboot voldeed echter onder alle omstandigheden goed.

    De nieuwe zeesleepboot Roode Zee van L. Smit & Co. werd al in maart 1944 aangewezen om dienst te doen voor Operatie Neptune. De sleepboot werd op 24 april 1944 nabij Dungeness door de Duitse torpedomotorboot S 100 getorpedeerd. De bunkerruimte werd getroffen en na een grote steekvlam explodeerde de sleepboot waarna niets meer van het vaartuig werd teruggevonden. Alle vijftien opvarenden van de Roode Zee kwamen bij deze ramp om het leven.

    De S 100 was een Schnellboot die was gebouwd op de werf van Fr. LŁrsen in Vegesack en was op 5 mei 1943 in dienst gesteld. De boot behoorde tot het 5e flottielje Schnellboote en werd op 15 juni 1944 in Le Havre, samen met nog zes Duitse torpedomotorboten, door een geallieerde luchtaanval vernield.

    Definitielijst

    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.
    slagschip
    Zwaar gepantserd oorlogsschip met geschut van zeer zwaar kaliber.

    Afbeeldingen

    De motorsleepboot Hudson van L. Smit & Co. is nu als museumschip te bewonderen in Maassluis. Bron: Museumschip Hudson.
    De zeesleper Ebro was door de Koninklijke Marine in 1939 in dienst gesteld als bewakingsvaartuig Hr. Ms. BV 38. Bron: Shipspotters.
    De Zwarte Zee was de sterkste zeesleper ter wereld en leverde een grote bijdrage aan Operatie Neptune. Bron: Kombuispraat.
    De Antic was een Britse sleepboot, maar had een Nederlandse bemanning aan boord. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    Een Phoenix caisson op sleep tijdens Operatie Neptune. Bron: UKho.

    Acht trawlers

    De Britse Admiraliteit had een dertigtal trawlers aangewezen, die voorheen dienst hadden gedaan als hulpmijnenvegers, om te fungeren als Ďsmoke making trawlersí. Deze schepen waren tijdens Operatie Neptune bestemd om de Mulberry havens en de Gooseberries tegen luchtaanvallen te beschermen door het aanleggen van rookgordijnen. Van deze dertig trawlers waren er zes van Nederlandse afkomst. Dit waren de Bruinvisch, Goeree, Isabel, Jaqueline Clasine, Libra en Maria Elizabeth. Deze vissersschepen waren in het begin van de oorlog in dienst geweest als de Nederlandse hulpmijnenvegers Hr. Ms. Bruinvisch, Hr. Ms. Goeree (de voormalige Hr. Ms. Dolfijn), Hr. Ms. Isabel, Hr. Ms. Jaqueline Clasine, Hr. Ms. Libra en Hr. Ms. Maria Elizabeth. De schepen werden later, toen de trawlers vervangen werden door motormijnenvegers van de Ameland-klasse en motormijnenvegers van de Duiveland-klasse, overgedragen aan de Royal Navy.

    Een andere voormalige Nederlandse hulpmijnenveger, de En Avant, sleepte de Britse minionderzeeboot HMS X 23, die dienst gedaan had als navigatiebaken voor Juno Beach, terug naar Portsmouth. De En Avant had als hulpmijnenveger Hr. Ms. En Avant bij de Koninklijke Marine gediend van juni 1940 tot mei 1943. Vanaf 26 september 1939 was het vissersschip in Nederlandse dienst geweest als bewakingsvaartuig Hr. Ms. BV 42.

    De achtste Nederlandse trawler die betrokken was bij Operatie Neptune was de Uiver. Het schip was ingedeeld als netpoortlegger in de Amerikaanse sector. De taak van de Uiver was het leggen van netversperringen tegen Duitse U-boote en torpedo`s. De Uiver had van 17 oktober 1940 tot 23 november 1942 dienst gedaan als hulpmijnenveger Hr. Ms. Uiver.

    Definitielijst

    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.
    torpedo
    Oorlogswapen, met van een explosieve lading voorzien sigaarvormig lichaam met een voortstuwings- en besturingsmechanisme, bestemd om na lancering via het water zijn weg te zoeken naar vijandelijke schepen en deze door een onderwaterexplosie uit te schakelen.

    Afbeeldingen

    De Nederlandse trawler Isabel deed de gehele oorlog dienst als oorlogsschip. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    De vissersboot Bruinvisch nog als hulpmijnenveger Hr. Ms. Bruinvisch. Bron: P. Kimenai Go2War2.
    Een Britse geschutbemanning in actie aan boord van de Isabel tijdens Operatie Neptune. Bron: UKho.

    Coasters

    De Nederlandse coasters maakten deel uit van de honderden schepen tellende vloot van geallieerde kustvaarders. De schepen hadden allerlei taken, maar in hoofdzaak werden zij ingezet als transportschepen. Ondanks hun beperkte laadvermogen waren de coasters de ideale schepen voor dit doel omdat zij door hun geringe diepgang konden aanleggen in pas veroverde kleine haventjes zoals Ouistreham, Courseulles-sur-Mer en Port-en-Bessin. Sommige kapiteins kregen zelfs opdracht om hun schip bij hoogwater op het strand te zetten zodat het bij eb direct gelost kon worden. Een aantal Nederlandse coasters maakten de oversteek van Zuid-Engeland naar NormandiŽ slechts ťťn of een paar maal, maar andere maakten tientallen keren deel uit van konvooien die geallieerd materiaal overbrachten. Een klein aantal Nederlandse kustvaarders, zoals de Barendsz, Noord-Stad, Urmajo en Hondsrug, deden alleen dienst als pompboot ten behoeve van het leegpompen van de Phoenix caissons van de Mulberry havens.

    Hieronder volgt een overzicht van alle Nederlandse coasters die betrokken waren bij Operatie Neptune. Sommige komen in geen enkel overzicht in de Nederlandse literatuur voor omdat zij gebouwd werden onder een andere naam. Andere zijn niet in de lijsten terug te vinden omdat zij niet op basis van timecharter ingehuurd waren, maar direct van Nederlandse reders. Verder worden sommige coasters nergens vernoemd omdat zij pas maanden na D-Day actief waren voor Operatie Neptune, maar zoals gezegd duurde deze maritieme operatie tot 90 dagen na 6 juni 1944. Als bij het onderstaande overzicht bij Einde timecharter niets vermeld staat, kan dit betekenen dat deze datum niet bekend is of dat het schip niet onder timecharter ingehuurd was.

    SchipBouwjaarWater-verplaatsingEinde timecharterLot
    Actinia1938445 ton15 juli 1945In 1974 gesloopt te Dortmund, Duitsland
    Agiena1936/1937415 ton1 juni 1945In 1958 gezonken in Engelse wateren na een aanvaring
    Alcyone1938420 tonjuni 1945Onbekend, vanaf 1999 niet meer vermeld in Lloyds Register
    Amazone1939320 ton29 juni 1945In 1963 gezonken na een aanvaring in het Kanaal
    Antilope1939270 ton1 juni 1945In 1971 voor sloop verkocht naar Hendrik-Ido-Ambacht
    Att-S1937650 tonaugustus 1945In juni 1980 voor sloop verkocht
    Barendsz1931 als Apollinarus VI365 tonOp 7 december 1963 gezonken na een aanvaring op de Elbe
    Bellatrix1939325 ton1 juni 1945In 1986 te Nigeria gesloopt
    Borneo1937418 tonIn 1983 gesloopt te Sufa, Fiji
    Brem1939 als Fram545 ton1 juni 1945In 1974 gesloopt te Gotenburg, Zweden
    Coen1935365 ton1 juni 1945In februari 1972 gesloopt te Krimpen a/d IJssel
    Confid1930/1931 als Gier330 tonIn juni 1972 gesloopt te Hamburg, Duitsland
    Cresendo1938435 tonjuni 1945In 1971 gesloopt te Nieuw-Lekkerland
    Da Costa1937290 tonjuni 1945Op 21 november 1986 gezonken tijdens een storm in de Caribische Zee
    Despatch1931 als Atlas255 tonjuni 1945In 1993 door Lloyds uit register verwijderd
    Doggersbank1939208 ton1 juli 1945In 1972 tijdens een storm in Frankrijk gezonken
    Drittura1929230 ton1 juni 1945Onbekend
    Duurswold1936255 tonIn 2010 geschrapt uit Lloyds Register
    Erna1940430 tonOp 30 juni 1957 in Zuid-Afrika aan de grond gelopen en gesloopt
    Evertsen1930 als Flying Scotsman545 tonOp 17 mei 1971 op de Spaanse noordoostkust op de rotsen gelopen
    Express1929240 tonIn juli 1981 te Zierikzee gesloopt
    Fiducia1939320 tonIn juli 1973 gesloopt te Nieuw Lekkerland
    Helvetia1939310 ton1 juni 1945Eind 1972 gesloopt te Leer, Ierland
    Heron1938330 tonjuni 1945In juni 1987 gesloopt in Zeeland
    Hondsrug1937 als Anbeja285 tonjuni 1945Lloyds registratie vervallen in 1995
    Houtman1931 als Flying Norseman545 tonOp 12 juni 1964 bij Honfleur gezonken na een aanvaring met een wrak
    Inspecteur Mellema1939320 ton1 juni 1945Onbekend
    Jan Brons1939540 tonOp 12 oktober 1945 na een aanvaring gezonken in het Kanaal
    Jola1935330 ton1 juni 1945In maart 1984 gesloopt te Graasten, Denemarken
    June1938 als Ransel560 ton1 juni 1945Op 22 januari 1965 gezonken in de Botnische Golf
    Mulan1931300 tonIn 1963 gesloopt te Port Glasgow, Schotland
    Nato1939550 ton31 augustus 1945In 1991 gesloopt
    Nettie1937655 tonIn 1997 geschrapt uit Lloyds Register
    Nezo1939270 ton1 juni 1945Onbekend
    Njord1939425 tonOp 7 november 1974 op de Noordzee gezonken na slagzij
    Noord-Stad1931360 ton1 juni 1945Op 13 maart 1980 in Noorse wateren gezonken na stranding
    Omlandia1937530 ton1 juni 1945In juni 1973 gesloopt te Gent, BelgiŽ
    Oosterhaven1941 als Empire River342 tonIn 1998 door Lloyds uit register verwijderd
    Pacific1938400 tonOp 26 maart 1945 in de baai van Falmouth getorpedeerd door U-399
    Patria1937420 tonjuni 1945In januari 1989 voor sloop verkocht naar Perama, Griekenland
    Rose Marie1939 als Niagara510 tonIn 1980 gesloopt te La Coruna, Spanje
    Sambre1929/1930558 tonjuli 1945Eind 1970 gesloopt te Krimpen a/d IJssel
    Sparta1940325 ton1 juni 1945Op 17 oktober 1949 gezonken na stranding in de Finse Scheren
    Surte1939310 ton1 juni 1945Onbekend
    Tilly1939445 tonIn juni 1971 gesloopt te Schotland
    Ton-S1937650 tonIn augustus 1971 voor sloop verkocht naar La Spezia, ItaliŽ
    Triton1935375 ton1 juni 1945Onbekend
    Tromp1932 als Flying Dutchman545 tonOp 8 december 1946 in Deense wateren op een mijn gelopen en gezonken
    Urmajo1937405 tonIn 1998 door Lloyds uit register verwijderd
    Van Brakel1929 als Zuid-Beijerland550 tonIn oktober 1965 gezonken bij SiciliŽ na stranding
    Vida1935375 ton19 november 1945In juni 1972 gesloopt te Ferrol, Spanje
    Walenburgh1938765 tonIn 1985 in Griekenland gesloopt
    Wegro1938310 ton1 juni 1945Eind 1972 gesloopt te Milton Creek, Engeland
    Westerhaven1942 als Empire Reynard325 tonIn april 1974 gesloopt te Hull, Engeland
    Westland1931636 tonOp 30 januari 1953 tijdens een storm gezonken op de Noordzee
    Wilja1939275 tonjuni 1945In 1997 door Lloyds uit register verwijderd
    Zeeland1930600 tonOp 25 mei 1971 vergaan bij Punta Imperatore bij Napels
    Zeemeeuw1927270 tonOp 22 september 1981 afgezonken bij Borga, Golf van Finland
    Zuiderhaven1941 als Empire Sound351 tonIn 1986 afgezonken
    Zuidland1931636 tonIn 1976 gesloopt te Vado Ligure, ItaliŽ

    Definitielijst

    D-Day
    De dag dat de invasie van West-Europa plaatsvond op 6 juni 1944. Na een lange misleidingsoperatie vielen de geallieerden op vijf plaatsen op de Normandische kust de stranden binnen om zo hun opmars naar Nazi-Duitsland te beginnen. Hoewel D-Day vaak als Decision Day wordt gezien, is dit niet geheel correct. De D staat in dit geval gewoon voor Day, in het militaire jargon wordt namelijk gesproken van een operatie op Dag D, beginnend op Uur U.
    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.

    Afbeeldingen

    De Rotterdamse coaster Actinia in 1937. Bron: Shipspotters.
    Ook de Nederlandse kustvaarder Despatch leverde een bijdrage aan Operatie Neptune. Bron: Shipspotters.
    De Nederlandse coaster Noord-Stad deed dienst als pompboot ten behoeve van het leegpompen van de Phoenix caissons. Bron: Shipspotters.
    De kustvaarder Westland werd eveneens ingezet bij de grootste amfibische operatie die Europa gekend heeft. Bron: Shipspotters.

    Nawoord

    De Nederlandse bijdrage aan Operatie Neptune was klein, maar zeker niet onbelangrijk. De Nederlandse bemanningsleden van de oorlogsschepen, koopvaardijschepen, tankers en sleepboten waren ervaren zeelieden en de meesten van hen hadden, door de Vaarplichtwet, ook ervaring met het varen in oorlogstijd. Vooral dankzij de bemanningen waren de Nederlandse schepen, ook al waren zij misschien oud of langzaam, zeer geschikt voor een operatie zoals Neptune.

    Buiten alle genoemde schepen in dit artikel waren er nog een aantal Nederlandse mijnenvegers betrokken bij het mijnenvrij maken van de zuidkust van Engeland ter voorbereiding van de landingen in NormandiŽ. Hr. Ms. Marken (I) liep hierbij op 20 mei 1944 op een akoestische mijn en ging verloren. Van de zeventien bemanningsleden overleefde slechts ťťn deze ramp.

    Definitielijst

    Operatie Neptune
    De eerste fase van Overlord (landing NormandiŽ juni 1944) en beslaat de verzameling van troepen in Groot-BrittanniŽ, het transport over zee onder bescherming van de Marine en de gevechten om de landingsstranden.

    Informatie

    Artikel door:
    Peter Kimenai
    Geplaatst op:
    01-06-2015
    Laatst gewijzigd:
    14-07-2015
    Feedback?
    Stuur het in!

    Gerelateerde boeken

    De Koninklijke Marine in de Tweede Wereldoorlog deel 3
    Rotterdam Oorlogshaven
    Schepen van de Koninklijke Marine in W.O. II